«بهراستی حسین، چراغ هدایت و کشتی نجات است.»
بیتردید حسین بن علی (علیهالسلام) یکی از بزرگترین شخصیتهای تأثیرگذار تاریخ است؛ ولی او این اهمیت و عظمت را صرفاً بهخاطر نسب و جایگاه خانوادگی خود به دست نیاورده بود. آری او نوهٔ پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) و فرزند امام علی (علیهالسلام) و فاطمهٔ زهرا (سلام الله علیها) بود و این موقعیت استثنائی، شرافت و اصالت خانوادگی او را نشان میداد، ولی آنچه وی را به الگوی آزادگی و حقطلبی تبدیل کرد، منشی بود که در زندگی خود به آن پایبند ماند و شیوهٔ قهرمانانهٔ مرگش را نیز بر همان اساس برگزید.
هر ساله دهها میلیون عاشق دلداده در نقاط گوناگون جهان در سالروز شهادت آن حضرت به عزاداری میپردازند و بیش از بیست میلیون آنها بزرگترین پیادهروی منظم و مستمر مذهبی جهان را بهسوی بارگاه نورانی او در کربلا برگزار میکنند و صحنههایی کمنظیر و شگفتانگیز از معنویت و ارزشهای انسانی را در این مراسم بهنمایش میگذارند. اما نام و یاد حسین (علیهالسلام) تنها دل پیروانش را به تپش وانمیدارد و دامنهٔ شورآفرینی و اثربخشی او در چارچوبهای مرسوم مذهبی محصور نمیشود. آن حضرت، امام سوم شیعیان و شخصیت محبوب همهٔ مسلمانان است؛ ولی حماسهای که آفرید و کتاب آموزندهای که با خونش نگاشت، فراتر از نگاههای تنگ قومی، دینی و فرقهای بود؛ حماسهای که همچنان زنده است و خونی که همواره میجوشد و هر انسان حقیقتجو و آزادهای را با هر دین و ملیتی در هر نقطه از زمین و زمان، تحت تأثیر قرار میدهد.
در سال ۶۱ هجری، تنها پنجاه سال پس از رحلت پیامبر خدا، نوهٔ او در حالی که همهٔ یاران و عزیزانش را در جنگی نابرابر از دست داده بود، مظلومانه و تنها در محاصرهٔ لشکریان فراوان ایستاد و به جنگجویانی که خود را پیروان و لشکریان اسلام مینامیدند، ندا داد: «اگر دین ندارید و از روز قیامت نمیترسید، دستکم دربارهٔ همین دنیایتان آزاده باشید.» او این جمله را بهعنوان یکی از پیامهای ماندگار قیام خود به یادگار گذاشت تا به همگان نشان دهد همچون جدّ بزرگوارش برای تکمیل و گسترش مکارم اخلاقی قیام کرده است و آنچه بهاسم دین معرفی میشود، هیچ نسبتی با اسلام حقیقی ندارد.
آن حضرت جان خود و عزیزانش را فدا کرد تا دین را از چنگال کسانی که آن را وارونه ساخته و به ابزاری برای خودخواهی و قدرتطلبی تبدیل کرده بودند رها سازد؛ دینی که قرار بود انسان را از بند زنجیرها و شهوات نجات دهد، ولی خودش بهدست خودکامگیها و جهالتها اسیر شد. داستانی که کموبیش در همهٔ ادیان و مذاهب جریان داشته و همچنان بهعنوان مهمترین خطر، دین و دینداری را تهدید میکند. اینجاست که اهمیت و ضرورت موضوع «نجات» بیش از هر زمان آشکار میشود و ابعادی بسیار گستردهتر از آنچه ابتدا بهنظر میرسید را در بر میگیرد.
یکی از القاب امام حسین (علیهالسلام) «کشتی نجات» است؛ تعبیری که در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) برای آن حضرت بهکار رفته و بر اساس آن، جایگاه معنوی ایشان در عرش الهی اینگونه توصیف شده است. در نوشتاری که پیش روی شماست تلاش کردهایم در حد توان محدود خود، مفهوم و ابعاد این ویژگی را بررسی و تشریح کنیم و از این طریق با گوشهای از فضائل آن امام والامقام و آموزهای مهم از هدایتهای قرآن و اهلبیت (علیهمالسلام) آشنا شویم.
قرآن موضوع نجات را با روشی شگفتانگیز و بیمانند بهگونهای تبیین کرده است که هم عقل و منطق را اقناع میکند و هم دل و احساسات متعالی انسان را به زیباترین شکل تحت تأثیر قرار میدهد. این کتاب، نجات را نه در قالبی بیرونی و تحمیلی، بلکه در تحولی درونی جستجو میکند؛ تحولی که از قلب آغاز میشود، با یاد خدا رشد میکند و در سلامت و آزادگی روح به کمال میرسد. از این روست که قرآن خود را بارها «هدایت و رحمت» نامیده و مأموریتش را نه صرفاً انتقال احکام، بلکه زنده کردن دلهای خفته اعلام کرده است. امام حسین (علیهالسلام) نیز همین هدایت و رحمت را در رفتار و گفتار خود بروز داد و راهی را گشود تا مسیر دستیابی به نجات هموارتر گردد.
آنچه پیامبران و مصلحان بزرگ الهی در طول تاریخ آوردهاند و همهٔ تلاشها و مجاهدتهایی که انجام دادهاند، برای رساندن انسان به همین هدف متعالی بوده است؛ اما قرآن این درس را کاملتر از دیگران و به زیباترین بیان ارائه داد و حسین بن علی (علیهالسلام) آن را به بهترین شکل در عمل تحقق بخشید. آن حضرت با جهاد و فداکاری و استقامتی بینظیر، علاوه بر ارائهٔ الگویی جاودان برای پیشرفت در مسیر تعالی و نجات، خودش به یکی از برجستهترین مجاری رحمت و نجات الهی تبدیل شد تا همچون کشتی مطمئنی، پناهگاه کسانی باشد که در دریای طوفانی و تاریک دنیا گرفتار شدهاند.
اما این حقیقت ارزشمند و تابناک نیز اگر بهدرستی فهمیده نشود، میتواند همچون بسیاری دیگر از آموزههای دینی و معنوی به سوءتفاهمهایی جدی بینجامد و مانعی در برابر دریافت هدایت و رحمت الهی ایجاد کند. لذا لازم است کسانی که میخواهند در این مسیر گام بردارند، ابتدا شناخت صحیحی از آن به دست آورند و دربارهٔ پرسشهای بنیادینی که در این زمینه مطرح است، مطالعه و اندیشه کنند. «کشتی نجات» بودن امام حسین (علیهالسلام) به چه معناست؟ نجات از چه؟ و چگونه؟ آیا همانگونه که برخی میپندارند، شهادت آن حضرت فدیهای است برای گناهان دوستدارانش؟ یا شفاعتی است که بیقید و شرط، در قیامت محقق خواهد شد؟ آیا آنچه در اینباره گفته میشود، با قرآن هماهنگی دارد؟ آیا قرآن کریم دربارهٔ مفهوم نجات و راه رسیدن به آن بهروشنی سخن گفته و آسیبها و انحرافات این مسیر را تبیین کرده است؟
پرسشهایی از ایندست، محور سخنرانیهایی بود که در دههٔ اول محرم سال ۱۴۴۷ هجری قمری، مصادف با تیرماه ۱۴۰۴ شمسی، در بنیاد امام علی (علیهالسلام) بخارست ایراد شد. آنچه در این مجموعه مطالعه میکنید، متن پیادهشده و ویراستهٔ آن جلسات است که با اندکی تکمیل و بازنگری، بهصورت مکتوب تقدیم دیدگان شما گرامیان میشود. در آن جلسات کوشیدیم نه از روی عادت و تکرار، بلکه با نگاهی تازه و با چراغ قرآن، به جستجوی ابعاد بیشتری از این موضوع مهم و سرنوشتساز بپردازیم و حاصل این تلاش فروتنانهٔ علمی را در معرض نقد و نظر شما بگذاریم. امید است شما نیز با نگاهی نقادانه و روحیهای پرسشگرانه آن را بخوانید و هر گونه ابهام، پرسش و پیشنهاد اصلاحی و تکمیلی را با نگارنده در میان بگذارید. برای این منظور میتوانید از راههای ارتباطی اعلامشده در پایگاه اینترنتی این بنیاد به نشانی imamali.ro استفاده کنید. صوت و تصویر این جلسات که همراه با اسلایدهای آموزشی ارائه شده است نیز در همین پایگاه در دسترس علاقمندان قرار دارد.
خدای مهربان را بابت این توفیق شاکرم و از همهٔ عزیزانی که مراحل گوناگون آمادهسازی، ارائه و ویرایش این متن، مرهون همت و همکاری و لطف آنان بوده است، صمیمانه سپاسگزارم و بهترین پاداش الهی و عنایات سرور و سالار شهیدان را برایشان خواستارم. امید آنکه این تلاش اندک و ناقابل، مقبول نگاه کریمانهٔ این درگاه قرار گیرد و توفیق عمل به دانستهها و تلاش برای شناخت و معرفی حقایق بیشتر، نصیبمان گردد.
وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ، عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ
سید حمید حسینی
بنیاد امام علی (علیهالسلام)، بخارست
بهار ۱۴۰۵ هجری شمسی
بعدی: مفهوم نجات و رحمت واسعهٔ الهی
مطلب فوق در تاریخ 15/9/2025 در کتابخانه بنیاد امام علی (ع) منتشر شده است