سخن ما درباره مکتب و مدرسه حضرت زهرا (سلام الله علیها) است؛ مکتبی که قرآن کریم آن را «کوثر» نامیده و سوره مبارکه کوثر در شأن آن بانوی بیبدیل نازل شده است:
﴿إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ * إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ﴾ (الکوثر: آیات ۱ تا ۳)
«ما تو را چشمه کوثر عطا کردیم، * پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن؛ * بیگمان دشمن تو خود بیتبار است.»
اما این «خیر کثیر» و «کوثر» که قرآن از آن یاد میکند و آن را به معنای برکت و نیکی فراوان معرفی میسازد، چیست؟
قصد داریم با یکی از جلوهها و ابعاد وجودی آن نور عظیم، یعنی بخشی از همان خیر کثیر، بیشتر آشنا شویم.
ارزش دانش و معرفت
حدیثی برگزیدهایم که در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیهالسلام) نقل شده است؛ حدیثی لطیف و دلانگیز که خودِ مضمون آن، گواهی روشن بر اصالت و اعتبارش دارد.
وَ حَضَرَتِ اِمْرَأَةٌ عِنْدَ اَلصِّدِّيقَةِ فَاطِمَةَ اَلزَّهْرَاءِ عَلَيْهَا السَّلاَمُ فَقَالَتْ: إِنَّ لِي وَالِدَةً ضَعِيفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَيْهَا فِي أَمْرِ صَلاَتِهَا شَيْءٌ، وَ قَدْ بَعَثَتْنِي إِلَيْكِ أَسْأَلُكِ. فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ عَلَيْهَا السَّلاَمُ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ ثَنَّتْ، فَأَجَابَتْ، ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَى أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ، ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ اَلْكَثْرَةِ، فَقَالَتْ: لاَ أَشُقُّ عَلَيْكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اَللَّهِ . قَالَتْ فَاطِمَةُ: هَاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ، أَرَأَيْتِ مَنِ اُكْتُرِىَ يَوْماً يَصْعَدُ إِلَى سَطْحٍ بَحَمْلٍ ثَقِيلٍ، وَ كِرَاؤُهُ مِائَةُ أَلْفِ دِينَارٍ، أيَثْقُلُ عَلَيْهِ فَقَالَتْ: لاَ. فَقَالَتْ: اُكْتُرِيتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْءِ مَا بَيْنَ اَلثَّرَى إِلَى اَلْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَى أَنْ لايَثْقُلَ عَلَيَّ، سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ: إِنَّ عُلَمَاءَ شِيعَتِنَا يُحْشَرُونَ، فَيُخْلَعُ عَلَيْهِمْ مِنْ خِلَعِ اَلْكَرَامَاتِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَةِ عُلُومِهِمْ، وَ جِدِّهِمْ فِي إِرْشَادِ عِبَادِ اَللَّهِ، حَتَّى يُخْلَعَ عَلَى اَلْوَاحِدِ مِنْهُمْ أَلْفُ أَلْفِ خِلْعَةٍ مِنْ نُورٍ. ثُمَّ يُنَادِي مُنَادِي رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ: أَيُّهَا اَلْكَافِلُونَ لِأَيْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ ، اَلنَّاعِشُونَ لَهُمْ عِنْدَ اِنْقِطَاعِهِمْ عَنْ آبَائِهِمُ اَلَّذِينَ هُمْ أَئِمَّتُهُمْ، هَؤُلاَءِ تَلاَمِذَتُكُمْ وَ اَلْأَيْتَامُ اَلَّذِينَ كَفَلْتُمُوهُمْ وَ نَعَشْتُمُوهُمْ فَاخْلَعُوا عَلَيْهِمْ خِلَعَ اَلْعُلُومِ فِي اَلدُّنْيَا. فَيَخْلَعُونَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ اَلْأَيْتَامِ عَلَى قَدْرِ مَا أَخَذُوا عَنْهُمْ مِنَ اَلْعُلُومِ حَتَّى إِنَّ فِيهِمْ لَمَنْ يُخْلَعُ عَلَيْهِ مِائَةُ أَلْفِ خِلْعَةٍ وَ كَذَلِكَ يَخْلَعُ هَؤُلاَءِ اَلْأَيْتَامِ عَلَى مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمْ. ثُمَّ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: أَعِيدُوا عَلَى هَؤُلاَءِ اَلْعُلَمَاءِ اَلْكَافِلِينَ لِلْأَيْتَامِ حَتَّى تُتِمُّوا لَهُمْ خِلَعَهُمْ، وَ تُضَعِّفُوهَا. فَيُتِمُّ لَهُمْ مَا كَانَ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَخْلَعُوا عَلَيْهِمْ، وَ يُضَاعَفُ لَهُمْ، وَ كَذَلِكَ مَنْ بِمَرْتَبَتِهِمْ مِمَّنْ يُخْلَعُ عَلَيْهِ عَلَى مَرْتَبَتِهِمْ. وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ: يَا أَمَةَ اَللَّهِ إِنَّ سِلْكاً مِنْ تِلْكَ اَلْخِلَعِ لَأَفْضَلُ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ اَلشَّمْسُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ، وَ مَا فَضَلَ فَإِنَّهُ مَشُوبٌ بِالتَّنْغِيصِ وَ اَلْكَدَرِ. (التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليهالسلام، ص: ۳۴٠و۳۴۱، حدیث ۲۱۶)
«روزی زنی نزد حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) وارد شد و گفت مادری دارم ضعیف و ناتوان که برای انجام نماز، مسئلهای برایش پیش آمده و مرا فرستاده است تا پاسخ آن را از شما دریافت نمایم. حضرت زهرا (سلام الله علیها) پس از گوش دادن به سخنان آن زن، جوابش را داد. سپس آن زن سؤال دیگری مطرح کرد و حضرت دوباره جواب او را داد. به طور مرتب آن زن سؤالات دیگری مطرح کرد تا آنکه به ده مرتبه رسید و حضرت زهرا (سلام الله علیها) بدون هیچگونه احساس و اظهار ناراحتی، بلکه به عطوفت پاسخ او را بیان مینمود. پس از آن، زن خجالت زده شد و گفت شما را خسته و ناراحت کردم، بیش از این مزاحم شما نمیشوم. حضرت زهرا (سلام الله علیها) اظهار نمود: خیر، برای من زحمتی نخواهد بود. سپس افزود: چنانچه شخصی اجیر شده باشد تا باری سنگین را به جایی ببرد و در ازای آن مبلغ صد هزار دینار مزد بگیرد، آیا ناراحت میشود؟ آن زن در جواب حضرت گفت: خیر. بعد از آن فرمود: من برای هر سؤال که جوابش را بگویم اجیر تو هستم و مزد و پاداش آن نزد خداوند متعال به ارزشی بیش از آنچه در این جهان است میباشد. پس اکنون آنچه میخواهی سؤال کن و برای من ناراحت مباش که از پدرم رسول الله (صلی الله علیه وآله) شنیدم که فرمود: علما و دانشمندان، شیعیان و پیروان ما در روز قیامت در حالی محشور میشوند که تاج کرامت بر سر نهادهاند. چون آنان در دنیا بر هدایت بندگان خدا تلاش و کوشش داشتهاند، مورد لطف و رحمت خداوند قرار میگیرند و هدایا و خلعتهای فراوان و گرانبهای بهشتی از جنس نور تقدیمشان میشود. سپس منادی الهی ندا میدهد: ای سرپرستان یتیمان آل محمد که آنها را در روزگار یتیمی و محرومیت از وجود ائمه خود هدایت و راهنمایی کردید! اینها شاگردان و یتیمانی هستند که شما آنها را سرپرستی و هدایت نمودید، پس از خلعتهایی که به شما ارزانی شد، به آنها نیز بدهید. در این هنگام علما به اندازه علومی که مردم از آنها فراگرفتهاند به آنها خلعت میدهند تا جایی که برخی از مردم صد هزار خلعت نصیب آنها میشود. پس از آن خداوند از فضل خود خلعتهای علما را فزون و مضاعف میگرداند. پس از آن حضرت زهرا (سلام الله علیها) فرمود: ای بنده خدا، ارزش یکی از آن خلعتها هزار بار بیش از آنچه است که در این دنیا وجود دارد و خورشید بر آن میتابد، چون چیزهای این دنیا هر چند هم به ظاهر ارزش والایی داشته باشد، اما فاسدشدنی و فناپذیر است.»
تمام داراییها و ثروتهای دنیا – گنجها، مقامها، ویلاها، خودروها و هر آنچه بر زمین است – اگر همه را یکجا فراهم کنیم، چه اندازه ارزش دارد؟ بیتردید چیزهای خوبیاند، اما حضرت زهرا (سلام الله علیها) میفرمایند: همه اینها آمیخته با سختی، نگرانی و رنجاند. داراییهای مادی، هرقدر هم فراوان باشند، آرامش و آسایش حقیقی به انسان نمیبخشند؛ زیرا پاداشهای الهی از جنس دیگریاند، از سنخ ملکوت و معرفت.
شاید برخی با شنیدن این حدیث بگویند: «کاش یکی از همان داراییها را به ما میدادند، برای هفت نسلمان کافی بود!»
اما حقیقت آن است که فهم و درک ما اندازهای دارد و در محدوده علم و ظرفیتمان شکل میگیرد.
به کودکی بیندیشید که اگر یک اسکناس پنجهزار تومانی در دستش بگذارید، غرق در شادی میشود؛ چون میتواند با آن آدامس یا اسباببازی بخرد. حال اگر به او بگویید: «اگر درس بخوانی، در آینده میلیونها برابر این اسکناس را خواهی داشت»، شاید پاسخ دهد: «من همین یکی را میخواهم، بیشترش به چه کارم میآید؟»
او درکی فراتر از آن ندارد. ما نیز در این دنیا چون همان کودکیم. در جهانی محدود زندگی میکنیم و از حقیقت آنسوی عالم بیخبریم.
حضرت زهرا (سلام الله علیها) برای آنکه اندکی از واقعیت جهان دیگر را برای ما بگشاید، میفرمایند:
اگر همه داراییهای دنیا را ضرب در میلیونها کنید، ارزشش برابر یک نخ از لباسهای بهشتی هم نیست. آن هنگام خواهیم فهمید چه فاصله ژرفی میان دنیا و آخرت است.
نگاه حضرت زهرا (سلام الله علیها) نگاهی الهی است؛ میفرماید علم، معرفت و دانایی چنان ارزشمند است که هر کس دمی بنشیند و پاسخ پرسش دیگری را بدهد تا او آگاه شود، در پیشگاه خداوند پاداشی عظیم دارد.
مسیر رشد و تعالی
این، نگاهی است از جنس رشد و تعالی؛ نگرشی که ظرفیت دگرگونی و پیشرفت را در ما ایجاد کرده و ما را به سرچشمه معرفت رهنمون میشود. بهواسطه این نگاه است که میتوانیم به خیر مطلق دنیا و آخرت دست یابیم.
بدانیم که منظور از علم، محدود به فقه، اصول یا تفسیر نیست؛ بلکه همه علوم، از پزشکی و ریاضیات گرفته تا روانشناسی و دینشناسی، مادامی که در مسیر دانایی قرار گیرند، ارزشمندند.
نکته محوری اینجاست: باید تصمیم بگیریم که دیگر جاهلانه و به شیوه «باری به هر جهت» زندگی نکنیم. هر عملی که انجام میدهیم، باید آگاهانه باشد.
اگر سلامت جسم برایمان مهم است، باید یا خود صاحب دانش آن باشیم یا از محضر پزشک بهره بریم. اگر سلامت روح دغدغه ماست، باید از روانشناس بیاموزیم. و برای حفظ دین و ایمانمان، باید از دینپژوهان و عالمان حقیقی بهرهمند شویم. این بدان معنا نیست که هر فردی باید متخصص همهچیز باشد؛ بلکه مقصود این است که بنیاد زندگیمان را بر عقلانیت و آگاهی مستحکم سازیم.
حال، در روز حساب، هنگامی که از اعمال ما سؤال میشود، باید بتوانیم با استدلال محکم پاسخ دهیم: «پروردگارا، من در هر عرصهای از زندگیام – در دینداری، در حفظ سلامت، در خانواده، در شغل و در خدمت به خلق – کوشیدم تا بفهمم و کار را به درستی انجام دهم.» چنین فردی است که میتوان او را انسانی الهی نامید؛ کسی که عالمانه زیسته و مسیر خود را با مسئولیتپذیری پیموده است.
چرا که خداوند در قرآن کریم اتمام حجت کرده است:
﴿فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ﴾ (انعام: ۱۴۹)
«برهان رسا ویژه خداست»
در آن سرای عدل، پرسش اصلی این است: آیا رفتار تو عالمانه بود یا خیر؟ آیا فرصت یادگیری برای تو فراهم بود و آن را به کار بستی یا خیر؟ این دایره علم، بسیار گسترده است، اما از میان همه علوم، بر ما واجب است آن علمی را فراگیریم که به ما رفعت و رشد بخشد.
قرآن کریم، منزلتی بس والا برای اهل علم قائل شده است:
﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ﴾ (المجادلة: ۱۱)
«خدا [رتبه] کسانی از شما را که گرویده و کسانی را که دانشمندند [بر حسب] درجات بلند گرداند، و خدا به آنچه میکنید آگاه است.»
هر که اهل علم باشد، خداوند درجات او را بالا میبرد. این ارتقاء درجه در همه شئونات زندگی تجلی مییابد؛ اگر عالمانه و صادقانه زندگی کنیم، مرتبه ما نزد خداوند متعالی خواهد شد. اما در میان همه این مراتب، مهمترین جایگاه متعلق به علمی است که معنای زندگی، هدف خلقت و درک عظمت الهی را به ما بیاموزد.
این همان علمی است که خشیت الهی را به ارمغان میآورد و قرآن معیار آن را اینگونه ترسیم میکند:
﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ﴾ (فاطر: ۲۸)
«از بندگان خدا تنها دانایانند که از او میترسند. آری، خدا ارجمند آمرزنده است.»
علمی که حضرت زهرا (سلام الله علیها) ما را به سوی آن فرا میخوانند، علمی است که هرچه بیشتر آن را کسب کنیم، میزان خداترسی و مراقبه ما افزایش یابد. این، نشانه همان علم حقیقی و والاترین گنجینهای است که باید به دنبالش باشیم.
راز نام زهرا (سلام الله علیها)
حال به این پرسش بنیادین میرسیم که چرا ایشان را زهرا (سلام الله علیها) نامیدند؟
از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدند: چرا حضرت فاطمه (سلام الله علیها) را زهرا (درخشان) نامیدهاند؟ فرمودند:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عَنْ فَاطِمَةَ لِمَ سُمِّيَتِ اَلزَّهْرَاءَ فَقَالَ: لِأَنَّهَا كَانَتْ إِذَا قَامَتْ فِي مِحْرَابِهَا زَهَرَ نُورُهَا لِأَهْلِ اَلسَّمَاءِ كَمَا تَزْهَرُ نُورُ اَلْكَوَاكِبِ لِأَهْلِ اَلْأَرْضِ.
این روایت به ما میآموزد که ایشان را به این دلیل «زهرا» خواندند که وقتی در محراب عبادت و نماز میایستادند، نور باطن و معرفت ایشان در جهان متجلی میشد و میدرخشید؛ نوری که خاص اهل زمین نبود، بلکه برای اهل آسمان و ساکنان عوالم قدس، یعنی فرشتگان، آشکار میگشت.
تصور کنید؛ همانگونه که ما در شبهای صاف و کویری به کهکشان خیره میشویم و ستارگان را غرق در نور مشاهده میکنیم، ملائک نیز هنگامی که از افلاک به زمین نظر میکردند و شاهد نماز حضرت زهرا (سلام الله علیها) بودند، میدیدند که زمینِ عبادت، غرق در نوری بیبدیل شده است!
پرسش اساسی این است: چرا این نماز تا این حد نورانی و نافذ بود؟
پاسخ این است: زیرا این عبادت، یک عبادت عالمانه بود؛ نمازی بود که با دریایی از علم و معرفت همراه بود؛ همان علمی که خودشان بر آموختن و به کار بستن آن تأکید داشتند. نورِ عمل، از عمق معرفت برمیخیزد.
خدایا، ما را از این شخصیت آسمانی محروم مدار. از تو میخواهیم توفیق معرفت، ولایت، بصیرت و تبعیت عملی از این بانوی بزرگ را به همه ما عنایت فرمایی و در سایه الطاف الهی، شفاعت ایشان را در روز بازپسین، نصیب همه ما بگردانی.
بعدی: محوریت قرآن در خطبهٔ فدکیه
قبلی: حکمت الهی
مطلب فوق در تاریخ 9/2/2026 در کتابخانه بنیاد امام علی (ع) منتشر شده است