یکی از جنبههایی که در بحث قربانی کمتر به آن توجه میشود، جایگاه والای حیوانات در آموزههای اسلامی است. اسلام هرگز حیوانات را موجوداتی بیارزش نمیداند که هر رفتاری با آنها مجاز باشد.
حیوانات: موجوداتی که خداوند را تسبیح میگویند
قرآن بهصراحت بیان میکند که تمام موجودات هستی – از جمله حیوانات – تسبیحگوی خداوند هستند:
﴿أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ﴾ (النور: ۴۱)
آیا نمیبینی که هر که در آسمانها و زمین است، و پرندگان در حال پرواز، خداوند را تسبیح میگویند؟ هر یک نماز و تسبیح خود را میداند.
این آیه دیدگاه اسلام به حیوانات را روشن میکند: آنها موجوداتی هستند که نوعی ارتباط با خداوند دارند و تسبیحشان را میدانند. این نگرش، انسان را به احترام در برابر حیوانات فرا میخواند.
توصیههای اسلام به مهربانی با حیوانات
در سنت نبوی، روایات فراوانی درباره رفتار درست با حیوانات وجود دارد که تکمیلکننده آیات قرآن است. این توصیهها چارچوب اخلاق اسلامی را در رابطه با حیوانات میسازند:
- تیز کردن کارد پیش از ذبح تا حیوان کمترین رنج را ببیند
- ممنوعیت ذبح حیوان در منظر سایر حیوانات
- آب دادن به حیوان پیش از ذبح
- مکروه بودن تیز کردن کارد در برابر حیوان و ایجاد ترس قبل از ذبح
- نبریدن نخاع پیش از آرام گرفتن کامل حیوان
- ممنوعیت آزار یا شکنجه حیوانات بدون دلیل مشروع
پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «هر کس به موجود زندهای رحم کند، خداوند به او رحم خواهد کرد.» این آموزه نشان میدهد که رحمت به حیوانات در اسلام، نه یک توصیه حاشیهای، بلکه بخشی از اخلاق بنیادی مؤمن است.
میانهروی در مصرف گوشت
آموزههای اسلامی نهتنها درباره ذبح، بلکه درباره میزان مصرف گوشت نیز سخن دارند. اسلام هرگز مصرف بیرویه گوشت را تشویق نمیکند. روایاتی در این زمینه از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نقل شده که زیادهروی در خوردن گوشت را مکروه میشمارد.
قرآن کریم نیز در سیاقی کلیتر، اسراف در خوردن و آشامیدن را نهی میکند:
﴿وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾ (الاعراف: ۳۱)
و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ که او اسرافکاران را دوست ندارد.
این آموزه – «بخور اما اسراف مکن» – در فرهنگ اسلامی به مصرف گوشت نیز تعمیم داده میشود. هدف قربانی، ترویج کشتن حیوانات نیست؛ بلکه یک مراسم معنوی سالانه است که در آن بخش عمده گوشت به نیازمندان میرسد.
شکرگزاری از نعمت حیوانات
قرآن مکرراً یادآور میشود که حیوانات از نعمتهای الهی هستند و باید با شکرگزاری با آنها رفتار شود:
﴿فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ﴾ (النحل: ۱۱۴)
پس از آنچه خداوند به شما روزی داده حلال و پاکیزه بخورید، و نعمت خداوند را شکر بهجای آرید، اگر تنها او را میپرستید.
﴿وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ﴾ (یس: ۷۲)
و آنها [= چهارپایان] را برای آنان رام کردیم؛ پس برخی مرکب آناناند و از برخی میخورند.
این دو آیه با هم پیامی مهم دارند: حیوانات نعمتی هستند که باید برای آنها سپاسگزار بود – و سپاسگزاری، رفتار شایسته و مهربانانه با آنهاست.
بعدی: سخن پایانی: قربانی، درس ایثار و شکرگزاری
قبلی: بخش چهارم: آیات قرآن درباره حیوانات حلال و قواعد ذبح
مطلب فوق در تاریخ 27/5/2026 در کتابخانه بنیاد امام علی (ع) منتشر شده است