هر رکعت نماز مجموعهای از اعمال، اذکار و نمادهایی است که وقتی بهدرستی در کنار هم قرار میگیرد، رشد معنوی را تسهیل و تسریع میکند. مسلمانان دربارهٔ تعداد رکعات اتفاق نظر دارند و آن را در نماز صبح دو بار، در نمازهای ظهر و عصر و عشاء چهار بار و در نماز مغرب، سه بار تکرار میکنند.
با کامل شدن رکعت دوم و رکعت پایانی هر نماز، تشهد خوانده میشود. برای انجام این واجب، نمازگزار با حالت نشسته به یگانگی خدا شهادت میدهد و با گواهی به حقانیت فرستادهٔ خدا و درود بر او و خاندانش، قدرشناسی خود را نسبت به پیشوایانی که واسطهٔ این دستاورد معنوی بودهاند ابراز میدارد.
ارزشمندترین ثمرهٔ بندگی خدا درک عمیق یگانگی تکیهگاه هستی[1] است و هر قدر این حقیقت بهتر شناخته شود، شهادت دادن به آن واقعیتر خواهد بود. بر همین اساس قرآن این گواهی مهم را اقدامی عدالتطلبانه معرفی میکند که تنها خدا و فرشتگان و افراد خاصی که اهل دانشاند از عهدهٔ انجامش بر میآیند[2].
نمازگزار واقعی با معرفتی که از تلاوت آیات الهی و راز و نیاز با خدا بهدست میآورد، ایمان خود را تازهتر[3] و حقیقت توحید را برای جان و دلش[4] مشهودتر میسازد. این مقصد عالی جز از مسیر همراهی با شاهدان[5] آن حقیقت نمیگذرد و راز ضرورت صلوات بر پیامبر خدا و خاندانش در همین نکته نهفته است.
خدا و فرشتگانی که به توحید گواهی میدهند[6]، بر محمد بهعنوان گواه بر گواهان حقائق هستی[7] درود میفرستند و مؤمنان را نیز تشویق میکنند بر او درود و سلام گویند[8]. چرا که دریافت نور و رحمت الهی در گرو دل دادن و توجه به شاهدانی است که واسطهٔ فیض و هدایت خدا[9] و تنها مرجع مطمئن در این مسیرند.
البته درود خدا منحصر به شخص خاصی نیست و آن رحمت و سلام مطلق[10]، بر همهٔ بندگانش درود میفرستد[11] تا آنان را به نور برساند. او همگان را به بهشتی دعوت میکند که نامش سرای سلام[12] و آنچه در آن شنیده میشود، فقط سلام است[13] و از میهمانانش با سلام استقبال[14] و با سلامی مهربانانه[15] پذیرایی خواهد شد[16].
نمازی که آغازش با تکبیر بود، با سلام پایان میپذیرد تا مقصد این سفر معنوی، صلح و آرامش و رحمت باشد. بدین منظور پس از ستایش خدایی که همهٔ تحیات از جانب اوست[17] و سلام بر پیامبری که دریافتکننده و انتقالدهندهٔ برترین مهربانیهاست، به خودمان و به بندگان شایستهٔ خدا[18] سلام میکنیم.
سلام گفتن به خود و اطرافیان[19]، توصیهٔ قرآن و نماد و تلاشی است برای بهرهمند شدن از لطف خدایی که سلام و رحمت است. لذا در آخرین جملهٔ نماز، سلام و رحمت و برکات بیپایان او را برای همگان آرزو میکنیم. این تحیت، افراد یا فرشتگان سمت راست و چپ نمازگزار و همهٔ کسانی که با او در ارتباطند را در بر میگیرد.
بعدی: راهنمای چندرسانهای
قبلی: همراه با سجدهٔ کائنات
مطلب فوق در تاریخ 21/3/2026 در کتابخانه بنیاد امام علی (ع) منتشر شده است
[1] . فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ (محمد: ۱۹)
پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست.
[2] . شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (آل عمران: ۱۸)
خدا در حالی که به نظامی عادلانه برخاسته گواه است که قطعاً معبودی جز او نیست و فرشتگان و اهل دانش نیز؛ هیچ معبودی جز آن عزّتمند فرزانه نیست.
[3] . إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (الأنفال: ۲)
مؤمنان تنها کسانیاند که چون خدا یاد شود دلهاشان بترسد، و چون آیات او بر آنان تلاوت شود بر ایمانشان بیفزاید، و بر خداوندگارشان اعتماد و تکیه میکنند.
[4] . الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (الرعد: ۲۸)
همان کسانی که ایمان آوردهاند و دلهاشان به یاد خدا آرام میگیرد. هان که با یاد خدا دلها آرامش مییابد.
[5] . رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (آل عمران: ۵۳)
ای خداوندگار ما، به آنچه فرو فرستادی ایمان آوردیم و از فرستاده پیروی کردیم؛ پس ما را همراه گواهان مقرر فرما.»
[6] . شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (آل عمران: ۱۸)
خدا در حالی که به نظامی عادلانه برخاسته گواه است که قطعاً معبودی جز او نیست و فرشتگان و اهل دانش نیز؛ هیچ معبودی جز آن عزّتمند فرزانه نیست..
[7] . فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ شَهِيدًا (النساء: ۴۱)
پس چگونه خواهد بود وقتی که از هر امتی گواهی بیاوریم و تو را بهعنوان گواه بر آنان حاضر کنیم؟
[8] . إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (الأحزاب: ۵۶)
بهراستی خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود میفرستند. ای کسانی که ایمان آوردهاید، بر او درود فرستید و سلامی از سر تسلیم گویید.
[9] . وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (السجدة: ۲۴)
و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کنند.
[10] . هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (حشر: ۲۳)
اوست خدایی که جز او معبودی نیست، همان فرمانروای پاک سلام مؤمن مسلط عزتمند جبّار متکبّر. پاک و منزه است خدا از آنچه شریک قرار میدهند.
[11] . هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (الأحزاب: ۴۳)
اوست کسی که همراه با فرشتگانش بر شما درود میفرستد تا شما را از تاریکیها بهسوی روشنایی برآورد، و نسبت به مؤمنان مهربان است.
[12] . وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَىٰ دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ (یونس: ۲۵)
و خدا به سرای سلام فرا میخواند، و هر که را بخواهد به راه راست و استوار راهبری میکند.
[13] . لَّا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (مریم: ۶۲)
در آنجا سخن بیهودهای نمیشنوند، و جز سلام نمیشنوند. و در آن صبح و شام روزی خود را خواهند داشت.
[14] . الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ (النحل: ۳۲)
همان کسانی که فرشتگان جانشان را در حالی که پاکند میستانند و میگویند: «درود بر شما باد، بهخاطر آنچه انجام میدادید به بهشت درآیید.»
[15] . سَلَامٌ قَوْلًا مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ (یس: ۵۸)
سلام، بهعنوان سخنی از جانب خداوندگاری مهربان.
[16] . أُولَٰئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا (الفرقان: ۷۵)
ایشانند که به پاس آنکه صبر کردند، به آنها غرفه پاداش داده خواهد شد و در آنجا با سلام و درود مواجه میشوند.
[17] . فَسَلِّمُوا عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً (النور: ۶۱)
پس بهعنوان تحیتی مبارک و پاکیزه از نزد خدا بر خود سلام کنید.
[18] . قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَىٰ (النمل: ۵۹)
بگو: «سپاس و ستایش از آنِ خداست، و درود بر آن بندگانش که برگزیده است.»
[19] . فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ (النور: ۶۱)
پس چون به خانههایی وارد شدید به خودتان سلام کنید.