همیشه و همه جا میتوان به یاد خدا[1] بود و با هر زبان و روشی با او نیایش و از او خواهش[2] کرد. خدا نیز رحمتش را بر همهٔ کسانی که به یادش باشند، نازل[3] و هر بندهای را که بخواندش اجابت میکند[4]. اما معنویت، سرگرمی یا وسیلهای برای رفع حاجت نیست که گاهی به یادش بیفتیم و سایر اوقات در میان روزمرگیها فراموشش کنیم[5].
قرآن از ما میخواهد صبح و شام و بین روز[6] نماز بخوانیم و برای زنده نگه داشتن یاد خدا در دلهایمان برنامهای دائمی[7] داشته باشیم. پایبندی همیشگی به نیایشی خاص با محتوایی توحیدی، ارزشهای متعالی را به ما یادآوری[8]، راه بسیاری از انحرافها را در برابرمان مسدود[9]، غبار غفلت را از دیدگانمان پاک[10] و بیماریهای روح و روانمان را درمان میکند[11].
برای این منظور باید در اوقاتی[12] مشخص رو به مسجدالحرام[13] که نخستین خانهٔ بنا شده برای عبادت[14] خداست، با صدایی نهچندان بلند و نهچندان آهسته[15]، آیاتی از قرآن را تلاوت کنیم[16] و در رکوع و سجود[17]، تسبیح و ستایش خدا[18] را به زبان آوریم. البته لازم است پیش از نماز با شستن صورت و دست و مسح پا و سر[19]، وضو بگیریم و اگر جُنُب بودیم، غسل کنیم[20] و در شرایط خاص، تیمم با خاک[21] را جایگزین شستشو با آب قرار دهیم.
همهٔ آنچه قرآن دربارهٔ شیوه و شرایط ظاهری نماز بیان کرده همین چند نکتهای است که در بند بالا ذکر شد. با این حال، مشکل و ابهام مهمی در این زمینه وجود ندارد و اوقات نمازهای پنجگانه، ساختار و ارکان آن، تعداد رکعات، اذکار واجب و آداب اصلی بهجا آوردنش برای مسلمانان روشن و با وجود مذاهب گوناگونی که ایجاد کردهاند، یکسان باقی مانده است.
البته طبعاً در این موضوع نیز همچون دیگر امور تاریخی، ابهام و اختلافهایی پدید آمده که برطرف کردن اغلب آنها غیرممکن است، ولی از آنجا که این مسائل فرعی تغییری در روح و هدف عبادت ایجاد نمیکند، باید بهجای بحثهای بیفایده، هر کس بهقدر وسعش[22] روشی را که درستتر میداند برگزیند و با تکیه بر مشترکات، برای رسیدن به خشوع و حضور قلب[23] بیشتر تلاش کند.
اینکه قرآن بهجای پرداختن به احکام و اجزای این عبادت مهم، همواره بر اقامه و انجام درست[24] همان نمازی تأکید میکند که گویا مخاطبانش از قبل با آن آشنایی دارند، نشان میدهد چارچوب کلی برنامهٔ عبادی دیگر پیامبران خدا نیز یکسان بوده و این کتاب، تمرکز خود را بر اثربخشی بیشتر همان نماز مشترک و شناختهشده[25] قرار داده است.
کتابی که صومعه و کلیسا و کنیسه[26] را بهخاطر عطرآگین بودن به یاد خدا در ردیف مسجد و مقدس میشمرد و مسیحیان و یهودیان اهل نماز را با آنکه همچنان بر شریعت گذشتهٔ خود باقی ماندهاند از صالحان[27] میداند و سجده و تلاوتی را که از آیات کتابشان[28] دارند میستاید، قطعاً نمازهای متفاوتی را که خالصانه خوانده شود، میپسندد و میپذیرد.
بعدی: اوقات نماز
قبلی: بهانههایی برای محرومیّت از نماز
مطلب فوق در تاریخ 21/3/2026 در کتابخانه بنیاد امام علی (ع) منتشر شده است
[1] . يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذكُرُوا اللَّهَ ذِكرًا كَثيرًا (الأحزاب: ۴۱)
ای کسانی که ایمان آوردهاید، خدا را یاد کنید با یادکردی فراوان.
[2] . ادعوا رَبَّكُم تَضَرُّعًا وَخُفيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ المُعتَدينَ (الأعراف: ۵۵)
خداوندگار خود را به زاری و نهانی بخوانید که او زیادهخواهان را دوست ندارد.
[3] . فَاذكُروني أَذكُركُم وَاشكُروا لي وَلا تَكفُرونِ (البقرة: ۱۵۲)
پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و قدرشناس من باشید و با من حقنشناسی نکنید.
[4] . وَإِذا سَأَلَكَ عِبادي عَنّي فَإِنّي قَريبٌ أُجيبُ دَعوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَليَستَجيبوا لي وَليُؤمِنوا بي لَعَلَّهُم يَرشُدونَ (البقرة: ۱۸۶)
و هر گاه بندگانم از تو دربارهٔ من پرسیدند، پس من نزدیکم و خواهش کسی که دعا میکند را وقتی مرا بخواند مستجاب میکنم. پس آنها نیز باید به من پاسخ مثبت دهند و به من ایمان آورند تا شاید راه صلاح را بپیمایند.
[5] . وَاذكُر رَبَّكَ في نَفسِكَ تَضَرُّعًا وَخيفَةً وَدونَ الجَهرِ مِنَ القَولِ بِالغُدُوِّ وَالآصالِ وَلا تَكُن مِنَ الغافِلينَ (الأعراف: ۲۰۵)
و در دل خویش، خداوندگارت را بامدادان و شامگاهان با تضرع و ترس، بیصدای بلند، یاد کن و از غافلان مباش.
[6] . أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلوكِ الشَّمسِ إِلىٰ غَسَقِ اللَّيلِ وَقُرآنَ الفَجرِ إِنَّ قُرآنَ الفَجرِ كانَ مَشهودًا (الإسراء: ۷۸)
نماز را از زوال آفتاب تا نهایت تاریکی شب برپادار، و نیز قرآن بامدادان را، زیرا قرآن بامدادان گواهی شده است.
[7] . الَّذينَ هُم عَلىٰ صَلاتِهِم دائِمونَ (المعارج: ۲۳)
همان کسانی که همواره بر نمازشان مداومت دارند.
[8] . إِنَّني أَنَا اللَّهُ لا إِلٰهَ إِلّا أَنا فَاعبُدني وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكري (طه: ۱۴)
بهراستی من خدایم، که جز من خدایی نیست، پس مرا بندگی کن و نماز را به یاد من برپا دار.
[9] . وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنهىٰ عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنكَرِ (العنکبوت: ۴۵)
و نماز را برپا دار، که نماز از کار زشت و ناپسند باز میدارد.
[10] . تَبصِرَةً وَذِكرىٰ لِكُلِّ عَبدٍ مُنيبٍ (ق: ۸)
تا برای هر بنده بازگشتکنندهای بینشافزا و یادآور باشد.
[11] . يا أَيُّهَا النّاسُ قَد جاءَتكُم مَوعِظَةٌ مِن رَبِّكُم وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدورِ وَهُدًى وَرَحمَةٌ لِلمُؤمِنينَ (یونس: ۵۷)
ای مردم، قطعاً برای شما از جانب خداوندگارتان اندرزی و درمانی برای آنچه در سینههاست، و رهنمود و رحمتی برای مؤمنان آمده است.
[12] . إِنَّ الصَّلاةَ كانَت عَلَى المُؤمِنينَ كِتابًا مَوقوتًا (النساء: ۱۰۳)
بهراستی که نماز بهصورتی زمانبندیشده بر مؤمنان مقرر بوده است.
[13] . وَمِن حَيثُ خَرَجتَ فَوَلِّ وَجهَكَ شَطرَ المَسجِدِ الحَرامِ (البقرة: ۱۴۹)
و از هر کجا بیرون آمدی، روی خود را به سوی مسجدالحرام بگردان.
[14] . إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكًا وَهُدًى لِلعالَمينَ (آل عمران: ۹۶)
بهراستی نخستین خانهای که به گونهای پربرکت و هدایتبخشِ جهانها، برای مردم بنا نهاده شد، همان است که در بکّه قرار دارد.
[15] . وَلا تَجهَر بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِت بِها وَابتَغِ بَينَ ذٰلِكَ سَبيلًا (الإسراء: ۱۱۰)
و نمازت را به آوازِ بلند مخوان و بسیار آهستهاش مکن، و میان آن راهی بجو.
[16] . إِنَّ الَّذينَ يَتلونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنفَقوا مِمّا رَزَقناهُم سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرجونَ تِجارَةً لَن تَبورَ (فاطر: ۲۹)
بهراستی کسانی که کتاب خدا را میخوانند و نماز برپا میدارند و از آنچه بدیشان روزی دادهایم، نهان و آشکارا انفاق میکنند، به تجارتی امید بستهاند که هرگز زوال نمیپذیرد.
[17] . يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اركَعوا وَاسجُدوا وَاعبُدوا رَبَّكُم وَافعَلُوا الخَيرَ لَعَلَّكُم تُفلِحونَ (الحج: ۷۷)
ای کسانی که ایمان آوردهاید، رکوع و سجود بهجا آورید و پروردگارتان را بندگی کنید و کار خوب انجام دهید، باشد که رستگار شوید.
[18] . إِنَّما يُؤمِنُ بِآياتِنَا الَّذينَ إِذا ذُكِّروا بِها خَرّوا سُجَّدًا وَسَبَّحوا بِحَمدِ رَبِّهِم وَهُم لا يَستَكبِرونَ (السجدة: ۱۵)
تنها کسانی به نشانههای ما ایمان میآورند که چون آن را به ایشان یادآوری کنند، سجدهکنان به روی درمیافتند و همراه ستایش خداوندگارشان تسبیح میگویند و اهل برتریجویی نیستند.
[19] . يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا إِذا قُمتُم إِلَى الصَّلاةِ فَاغسِلوا وُجوهَكُم وَأَيدِيَكُم إِلَى المَرافِقِ وَامسَحوا بِرُءوسِكُم وَأَرجُلَكُم إِلَى الكَعبَينِ (المائدة: ۶)
ای کسانی که ایمان آوردهاید، چون به قصد نماز برخیزید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید؛ و سر و پاهای خودتان را تا دو برآمدگی مسح کنید.
[20] . وَإِن كُنتُم جُنُبًا فَاطَّهَّروا (المائدة: ۶)
و اگر جنب بودید خود را پاک کنید.
[21] . وَإِن كُنتُم مَرضىٰ أَو عَلىٰ سَفَرٍ أَو جاءَ أَحَدٌ مِنكُم مِنَ الغائِطِ أَو لامَستُمُ النِّساءَ فَلَم تَجِدوا ماءً فَتَيَمَّموا صَعيدًا طَيِّبًا فَامسَحوا بِوُجوهِكُم وَأَيديكُم مِنهُ (المائدة: ۶)
و اگر بیمار یا در سفر بودید، یا یکی از شما از محل قضای حاجت آمد، یا با زنان نزدیکی کرده بودید و آبی نیافتید، پس با خاکی پاکیزه تیمّم کنید و از آن به صورت و دستهایتان بکشید.
[22] . لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفسًا إِلّا وُسعَها (البقرة: ۲۸۶)
خداوند هیچ کس را جز بهاندازهٔ توان و ظرفیتش تکلیف نمیکند..
[23] . الَّذينَ هُم في صَلاتِهِم خاشِعونَ (المؤمنون: ۲)
همانان که در نمازشان افتادهحالاند.
[24] . وَأَقيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاركَعوا مَعَ الرّاكِعينَ (البقرة: ۴۳)
و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و همراه رکوعکنندگان، سر فرود آورید.
[25] . وَأَوحَينا إِلىٰ موسىٰ وَأَخيهِ أَن تَبَوَّآ لِقَومِكُما بِمِصرَ بُيوتًا وَاجعَلوا بُيوتَكُم قِبلَةً وَأَقيمُوا الصَّلاةَ (یونس: ۸۷)
و به موسی و برادرش وحی کردیم که شما دو نفر برای قوم خود در مصر خانههایی را مستقر کنید و سراهایتان را مقابل قرار دهید و نماز برپا دارید.
[26] . وَلَولا دَفعُ اللَّهِ النّاسَ بَعضَهُم بِبَعضٍ لَهُدِّمَت صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذكَرُ فيهَا اسمُ اللَّهِ كَثيرًا (الحج: ۴۰)
و اگر خدا بعضی از مردم را با بعض دیگر باز نمیداشت، قطعاً صومعهها و کلیساها و کنیسهها و مساجدی که نام خدا در آنها بسیار برده میشود ویران میشد.
[27] . يُؤمِنونَ بِاللَّهِ وَاليَومِ الآخِرِ وَيَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَيَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ وَيُسارِعونَ فِي الخَيراتِ وَأُولٰئِكَ مِنَ الصّالِحينَ (آل عمران: ۱۱۴)
به خدا و روز واپسین ایمان دارند و به پسند عرف فرمان میدهند و از ناپسند باز میدارند و همواره در خوبیها شتاب میکنند. و ایشان از شایستگاناند.
[28] . لَيسوا سَواءً مِن أَهلِ الكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتلونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيلِ وَهُم يَسجُدونَ (آل عمران: ۱۱۳)
آنها یکسان نیستند؛ از اهل کتاب گروهی ویژهاند که برخاسته و در حالی که سجده میکنند، ساعات شب را به تلاوت نشانههای خدا میپردازند.